dhivehi bavana

ދ ީފާގަސ ުއައ ުރަހައ

ޝ : ުޒީޒަޢްލުދްބަޢ ުލާމަޖ ުރުކަބޫބައ ްނުލައ ްނުލެބ : ުޒީޒަޢްލުދްބަޢ ުލާމަޖ ުރުކަބޫބައ ) ެގްޑޯބްލއަިރޯޓިޑެއ ްނުތާރަފ ( ްނުވުނޮފ : ުޒާޔިއ ުދާޖ ﷲ ްމީސަނ ) ެގުތަވްނަފ ީރާދިއ ްއެޔިރެތްނުޔިލ ( ިމ ްނުޔިލ : ) ީނުމިނ ( ______________ ެވެކެމުޔިލ (. ްއެއާލްއަޖަމ ާވިއަގުމަކ ” ަނުރަވްނިބ ” ެގިއ ަނަވުރަތަހ ިއަގުދަދައ ާވިއަފާވްއަރުކުޢިއާޝ ) ުޓޯނ : ީއިމ 1996 ަނަވ ުރަހައ ްނަދަސ ީރަޑްނަކެސ ެގުލޫކްސ ްނުރަވިރަދ ުނުރެނ . ްށަމުޅުއިރިދ ްއަތްތަކްއަސަމ ްށަމުށެފ ެމްނެއ ޮޔެހ ީކަރަވްސަވުދ ްސެވ ެވެއީއިމ . ަދިސްއައ ުނުރުބ ިތެކ ، ީއިމ ެގްނީހެވިދ ުތަލައ ެގީނެވިއަކ ެވެމުސޫމ . ެގުރިއެއ ެގްނުހީމ ިއަގުތާގ

ްނުމުސްއޮއ ީނާންނޮއ ، ަރާތ ިއާއ ުރެބ ިއަހަޖ ަދަފްނުށެނ ެގުރަވިޅުކ ެވެކަތްތާކަރަހ . ްސަމުޑޮބ ަދަފްނުނޭބ ިއާކަތްނަކީފާގަސ ެގީޅުކްނެފ ުރަވިޅުކ ުރީވަހ ަންނޮއ ުރިއ ، ުރިއ ެވެއެނާދަހިއަވުނޮފ . ޭބިތ ްނާވުޒ ްނީދުކ ެގީބޯލ ުރަވިއަރ ިއަގުތަވްނަފ ިއަފެޔިލ ، ްނީދުކެއ ާވާތިހ ްށަންނުހީމ ީނާންނުހ ެވެންނިކަވ . ްއަތެއ ުކަޔަބ ްއަތުރަވިއަރިމ ްނަހައުޑައ ެވެއެނޭބިތ . ާންނުހީމ ެދނިއުނ ްނަޔިކުރަވިއަރ ެވެއެނޭބިތ . ެގްނުނެހްނައ ުރަވިއަރ ުޅޮހ ިއާޓްށައ ، ެގްނުނެހިރިފ ުރަވިއަރ ިށައުޅޮހ ުރަވިއަރ ްށަމުޔިކ ަނާދަޅުކ ްނުހީމ ިއަގީތަމިރިތައ ިއަފިއަދަހ ަންނުހ ިއަގުކަތިށައުޅޮހ

ަކަހާވ ިއާމުޔިކ ، ަދަފިމ ިއަހިރުހ ްއެމަކ ެވެއެނާންނޮއ . ްސަބުރަހ ިއާމުޔިކ ، ިއާމުޔިކުކޯޖ ، ާށަރ ިރުހްނުޅުގ ެގުކަތްތަވާބިކެއ ަކަހާވ ިއާމުޔިކ ، ުކޯލުފ ެގުތާޒ ެގުތާޒ ިއަހިރުހ ްއެމަކ ެވެއެނާންނޮއ . ެގީމ ިއަގޭރެތ ަރާތުރެބ ިއާމުހެޖ ، ީޚީރާތ ަކަހާވ ިއާމުޔިކ ، ެގުހަވުދ ިއަހިރުހ ެމިއަގްއެތުގަވ ، ްނުޅުކުރަވިޅުކ ެވެއެނާދްށަޔިރުކ . ްނުތޮގިމ ޭއާތަކުޑާނ ޭޔިކ

ްށޮކްނާލަގްނާލަސ ެވެއެނާދަހ . ެވެއެނާރުކުޅުއަފ . ުކަހީމެދ ެމްނަތިކ ްނިއަނިގ ްސަޔިވާމިދ ، ިއާލަފުއ ުކެއާމުވްނުތިނިހ ްނީތަމުގަމ ުރިއާވުލަދްއަބ ، ުކަކެއ ާކަކެނައ ްށޮކްމާލަސ ޮޔެހ ިދައ ެގުމަކިރެވުއަފުއ ްއަތުރޫޢުޝ

ްށަންނުނާމެހެމ ީކަމުނިދ ްށަރަވ ަޞްއާޚ ިއަގްއެތޮގ ެވެކެމަކޭވެރުކ . ްށަރަވ ުކެއާލަފުއ ްނެގިއަޓްއަހަބާވުރަފ ެވެކެމަކާރުކ . ިއަގޭގ ުރީމ ާނާކ ްށޮކުރާޔްއަތ ްށައެގ ަންނައ ްސެވ ުހަވުދިމ ްނިތަމިށަތްއެއ ެވެއެނާދަހިއަކ . ެގުށަރ ްށަންނުޑޮބ ާޔިދަހ ީކަމުނިދ ްސެވ ްނުމްއާއ ޭޅުގްނެގ ްށަންނީދުކ ްސެވ ުއައ ްނާރޭފ ްނުނިދިއަދޯހ ެވެއެވޮއ . ިއަގޭގ ޭބިތ ިއާންނުރަކޯނ ްނުޑޮބ ްށަންނީބނައ ުއައ ްނާރޭފ ީކަމުނިދިއަދޯހ ްނެހެމްނޮކ ޭހެޖްނަރުކ ެވެކެމަކ . ަމަހ ެމްނެހެއ ިއަގޭގ ެމްނޮކ ުކަހީމ ްސެވ ެގްއެހީމެއ ުރަވްނެފ ްނުކަރަވިރުހ ާޔިދަހ ިއަހަބ ެވެއެނާދަހ . ިއާންނީދުކަޑުކ ެމްނޮކ ިއަގްއެއެގ ްސެވ ެގާލިއާއ ްށަމަކޮޔެހަޅުދ ިއަދައ ްތާވަލަސ ާހިތާފ ްނުވްއުޔިކ ެވެއެވޮއ .

ިއަގޭރެތޭގ ެޅުކ ްތާރަކަސ ެވެއެނާހަޖ . ްށަކަމަކިމ ުކަކެއ ްސެވ ޭކެޗްއެއ ެވެއެނާނުބުނ . ިއާންނިރެތްތަމުހަރ ެގްނިރެޓްށަވައ ްށައެގޭގ ެވެއެނާރުކްތަރާޔިޒ . ެގާލިއާއ ެގްނީދުކަޑުކ ިޅުމ ްށަމުދެހ ުހަފ ްނެގިއަރަވްނެފ ިތީރ ިއާމުދެހ ، ްނެގިއަލުދނަވުހ ެގާމިތ ިއާންނުހީމްސީމ ީނާންނޮއ ްށައެގޭގ ެވެމުރުކްތަރާޔިޒ . ިއަގޭގ ޭބިތ ިއާންނީރެވްނެހްނައ ްނީދުކ ، ުރޮދެގ ްށޮކުފުއަސ ްނުމަކިމ ްނެގިމިނ ެގުށަރ ްނުޑޮބ ީނާދ ްނޭކ ްށަމުއެކ ުޑޮބ ެވެށައެގުރަހ . ްނޭކ ްނެގިއަކ ްނެދ

ްއަތްތަޔާއ ެވެންނުމަވަޔިކ . ެވެށަދްއަހަރަސ . ެގުށަރ ެގުމިބުޑނަދ ުރަތަހ ިއާށަނަކ ެގުމިބުޑނަދ ްށަދެމ ްނެފިމ ީނާޅައ ެގުގުޒިރ ެގުގުޒިރ ްނުކަތްތަޔާއ ްނެފެއ ެވެމުރުތެމ . ްނެދ ްނެފެއ ްނެގިއަފިހ ީނާދ ެގުށަރ ާރުކްނަކިރެވުޑނަދ ިއަބިއަފ ެގުށަރ ްނުޑޮބ ްށޮކްނާލަގްނާލަސ ްށަމުދެހ ުހަފ ، ީނާންނޮއ ުތިކްސިމ ްނުޅަވ ިއަގަންނެފ ، ްށޮކްތަންނުސ ްސިތަފ ްނެގްށޮކުދާމަނ ، ްނެދ ީނާންނޮއ ްތާވަލަޞ ާހިތާފ ެވެމުވެޔިކ . ްނުތިކްސިމ ިއަރައ ، ެގުތިކްސިމާމ ެވެމުލްއިދްށޮވ . ެގޭއ ިއަގުހަފ ްސިތަފ ެގުދާމަނ ިގްނަބ ިއަވޮގ ، ުހިއ ާހީމުބިއަނ ަތަވުނ ެމްނެއ ްށޮކްސިއ ިރުހ ުކަބީތަކ ަތަވުނ ުމިދުމ ްނެގްށޮކޫޟުވ ްށަތިކްސިމ ެގިއަދިސްއައ ަނަވްތަހ ެގުހަވުދ ްއަތްތާކަރަހ ީނޭށެފ ެވެއަގުކެއާމުލުރުޖަފ . ަމަތަރުފ ީނާންނޮއ ްއަތީރާޔްއަތިމ ީނާރުކ ިއަގޭގ ެމްނެއ ްށޮކްސިއ ަންނުހ ެވެކެނެހްނައ . ިއަގުގާސިއަބަލުމ ްތާވަލަސ ާހިތާފ ްށަމުވެޔިކ ޭހެޖްނަރުކ ްއަތީރާޔްއަތ ްށޮކަމަހިރުފ ެވެއެނާދަހ . ުގާސިއަބަލުމ ޭރޭލިވ ، ިއަގޭގ ްނީތެކަތާވުދްސަވުރީމ ްނުދ ްނުވުރުބ ެވެއެވޮއ . ިދައ

ެގާސާމަސ ްނުތޮގ ޭޅުއްށޮކ ްއެމަކ ްށަމަކ ެވެއެނެފ . ްއެއަބ ްނުހީމ ިއަގޭގ ޭޅުގްނެގ ުއަހުޅުކުކ ަދަފ ިތެކަތ ްސެވ ިއަވުރަވްނެފ ެވެއެނާދަހ . ީއިމ

ިއަގުމަކިމ ީނޭޅުއ ަދަފިމ ެގުރަވޭވެރުކްތަކްއަސަމ ްސަނެހެއ ާވުނުޣިލާބ ެވެންނީދުކްނެހިރިފ . ެގީމ ްނުރުތިއ ެމްނޮކ ެގްއެށަވައ ްނީދުކ ެގްއެށަވެއ ްއަތްތިކްސިމ ެވޮދ ެވެއެނާރުކުރިހާތ .

ްސޮގ ެވެމުވުރިހާތިއަނިހ . ްސެވ ެވެއެވޮއ . ްނަކްނަކިމ ްނެގިމިނ ްނެދ ީނާންނޮއ ްށަވެވ ިރެއ ްނުވުރިހާތިއަނިހ ަތަވުނ ްށަދޫމ ްށަރަވ ެވެކެމަކަޞްއާޚ . ަމަހ ްނިއަދަފެއ ެގާމިތްތާގ ެގްނުހީމ ްށަކަތަނާހަމ ިއަލިލެވްނޮދ ްނުދެހ ެވޮދ ްށޮކުފުއަސ ިއާމުދެހ ުރޮދެގ ެވެމުރުކްތަނީޒ . ްނުތޮގިމ ެގޭގ ްށަޗްއޯގުދެމ ީކަމުލިލެވިށަކ ެގިއަދިސްއައ ަނަވަހ ުހަވުދ ީނާންނޮއ ިއަގުރޮދެގ ިއަފިހ ޭޅުގްނެގ ުނާމާސ ެވޮދ ، ިއާއެގ ެގިދަބ

ަނަވ ެވެހަވުދ . ްށަޑނަދ ިއަހަޖްނެފ ާދަހ ެވެހަވުދ . ެގުރިއަހިމ ްނުތޮގ ުރިއާލަބ ީކަހަވުދިމ ުލީރްޕެއ ެގުހަމ 14 ުޑނަދ ެވެމުދްނެއ . ަނަވްތަހ ީކަހަވުދ ުގާސިއަބަލުމ ެވެހަވުދ . ީއިމ ްތާވަލަސ ާހިތާފ ިއަވަޔިކ ެވެއީވްނަންނަގިއަށަފ . ެގިއަދިސްއައ ަމަތަރުފ ްނުހަވުދ ްނެގިށެފ ަނަވަހ ާހަވުދ ްށަޔަމަހ ީނާންނޮއ ަދިސްއައ ްނުމުތަގިއަލ ިނޯދިޑޮއ ުރަހަފ ިއަލެހެއ ، ެގުގނަފުޑނަދ ްށަތަކްއަސަމ

ެމިއަގިއަނަމަރުގްނަސ ިއާލާވުދ ުޑނަގޭރ ްށަމަކުރަވްއެއ ެވެއެވެނުބ . ެވެއުކަރަހަފ . ީއެއ ަސޭމ ަނަމަރުގްނަސ ިދައ ަލުތ ެވެއަގިއަނަމަރުގްނަސ . ެދިމ ިއަގުހިއ ިހެވިދ ްނީރެތްތަކަނ ިއަގުތޮގާނުބ ްށައެޔިނުދ ްށޮކަމަހ ުރިއ ީނާގނިހ ިއަގްއެރަހައ ެދ ] ުޒޯރުއަނ [ ެވެހަވުދ . ެމްނެހެއ ިމ ްށަހަވުދ ަސޭމ ޭއިދްނަރުކަމަސ ްސެވ ެވެއަޔިކ . ީއިމ ުހިއ ިއަގުނާމަޒ ެގްނީހެވިދ ީކަހަވުދ ެގިއަދިސްއައ ަނަވްތަހ ެވެހަވުދ . ިމ ީކަހަވުދ ެގްނީހެވިދ ުމަގ ިދޯރ ެވެހަވުދ . ަމަހ ެގްނީހެވިދ ީފާގަސ ުއައ ުރަހައ ަތަވުނ ުގާސިއަބަލުމ ްސަވުދ ީނަންނައ ެވެއަގިއަދިސްއައ . ެއ

ެވެކެތަބަސާނުމ . ްސެވ ެގްނީހެވިދ ިރުހްތޮގ ިއާމަކ ުޤާލުޚައ ެމްނަތިކ ްށަކަޅަގނަރ ްސެވ ޭދިއަކްއަދ ެގްނީހެވިދ ިދނަސްއުމ ެގުތަފާގަސ ްނިއެރެތ ީފާގަސ ުއައ ްށަރަހައ ާމަލަބ ެވެށާގނިހ . ީއިމ

ްށަންނުނާވުޒ ެގްނީހެވިދ ިދނަސްއުމ ިއާތަފާގަސ ެގުޚީރާތ ްށައެރެތ ިއަވުޅުހޯލ ެވެންނުމަކޭވެދުނ . ުދައިމ ްށަޗްއެކަތިހެވިދ ްނީހެވިދ ެވިހެޓްއަރީބ ، ުރޭބ ްށަޗްއެކަތ ްނުމަވުރޭރ ީނަދ ިހެވިދ ްށަޅަގނަރ ެބިތެނެދ ، ެގުމުޅުއިރިދ ްއަތްނަކ ްނުގނޮރެއ ްނުމަރުކްނަޓްއަބ ަޔިދ ުބީޒުހަތ ެވެކެއަބ . ާންނިހެވިދ ްނުޅުގ ިރުހ ްށަމަކްނަކ ިއަލޭހ ިބިތ ެވެކެއަބ . ިއާމުސޫމ ެގުރަހައ ްއަތްސަވުދ ާވިއަގުލުއަހާާމ ިއާށަޗްއެކަތ ެވެކެއަބިރެވުރުޚަފ . ެގްނިހެވިދ ްއެރުކައ ިބިލ ިބިތ ިއާކަހަބ ، ްސަބެއ ޭނާޔިލ ަލްއިމައ ްއެޚީރާތ ްތޮއ ެވެކެއަބ . ަލްއިމައ ިދނަސްއުމ ިއާކަތަފާގަސ ުގިދ ްސަކަދަމ ، ީކަންނީހެވިދ ްސެވ ުމުއަގ ްސަކަޔަޑުކ ، ުޅޮކްސީމ

ްމީހާރްބިއ ުދީޢަސ

ނޫސްބަޔާން: މާލޭގައި ހުރި 268 އަހަރަށްވުރެ ގިނަ ދުވަސްވީ ފަނޑިޔާރު މިސްކިތް ތަޅާލާއިފި

 
 
މާލޭގައި ހުރި 268 އަހަރަށްވުރެ ގިނަ ދުވަސްވީ ފަނޑިޔާރު މިސްކިތް ތަޅާލުމާއި ގުޅިގެން ‘ރިވައިވް’ ޖަމްޢިއްޔާއިން މިކަންތައް  ހަރުކަށި އިބާރާތުން ކުށްވެރިކޮށް ހިތާމަ ފާޅުކުރަމެވެ. ބުނެވޭ ގޮތުގައި މި މިސްކިތަކީ އަލްޤާޒީ މުހައްމަދު މުޙިއްބުއްދީން ޝައިހުލް އިސްލާމް ފަނޑިޔާރު މަނިކުފާނު ބިނާކުރެއްވި މިސްކިތެކެވެ. އަލްޤާޒީ މުހައްމަދު މުޙިއްބުއްދީން ފަނޑިޔާރު ކަލޭގެފާނަކީ ހަސަން ތާޖުއްދީންގެ ހުސައިން އަފީފުއްދީންގެ ދަރިކަލުންނެވެ. އަލްޤާޒީ މުހައްމަދު މުހިއްބުއްދީންއަށް ފުރަމާލޭގެ ޚަތީބުކަން ދެއްވީ މީލާދީން 1740 ވަނައަހަރުއެވެ. އަދި ބަންޑާރަ ނައިބުކަން ދެއްވީ 1 މާރޗް 1747 ވަނަ އަހަރުއެވެ. މި ތާރީޚްތަކަށް ބަލާއިރު މި މިސްކިތަށް މިހާރު  މަދުވެގެން 268 އަހަރު ވެއްޖެއެވެ. މި މިސްކިތް 1 އޯގަސްޓް 1922 ވަނަ އަހަރު މަރާމާތުކުރެވުނެވެ.
މި މިސްކިތާއި ގުޅިފައިވާ ބޮޑު ގަބުރުސްތާން އުވާލައި 1970 ވަނަ އަހަރު ގޯތި ދެއްވަން ފެއްޓެވިއެވެ. މިސްކިތާ ގުޅިފައިވާ ގަބުރުސްތާނުގައި ގޯތި ދިންއިރު ތަޅާނުލާ ހުރި ކުފުރުވި ހަނދޭގިރިންގެ 7 ފޫޓް ދިގު މަހާނަގާ ވަނީ ވަރަށް ފަހުން ތަޅާލާފައެވެ. މިފަދަ އެހެން މަހާނަގާތައް ހުރީ ހަމައެކަނި ސ. މީދޫ ކޯގަންނު ގަބުރުސްތާނުގައެވެ.
މި ޖަމިއްޔާއަށް މަޢުލޫމާތު ލިބިފައިވާ ގޮތުގައި މުސްކުޅި ފަނޑިޔާރު މިސްކިތްތަޅާލައި އެ ބިމުގައި އާ މިސްކިތެއް ބިނާކުރުމަށް ހުއްދަ ދެއްވީ މާލޭ ސިޓީ ކައުންސިލުންނެވެ. މި މިސްކިތް ތަޅާލިއިރު ދިވެހި ރާއްޖޭގެ ހެރިޓޭޖް ޑިޕާރޓްމަންޓާއި ސަރުކާރުގެ އެހެން ކަމާ ބެހޭ އިދާރާތަކަށް މިކަން އަންގާފައިނުވާކަން ހިތާމަޔާއެކު ފާހަގަކުރަމެވެ.
މާލޭގައި ހުރި 270 އަހަރުވީ އާޘާރީ ބިނާއެއް ތަޅާލުމުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީޚާއި ޘަގާފަތް ހިމާޔަތްކުރުމަށް ޒުވާނުން އިސްނަގައިގެން އުފައްދާފައިވާ މި ޖަމިއްޔާއިން ހިތާމަފާޅުކުރަމެވެ. މިއަދު ރާއްޖެ އިސްލާމްވީ ދުވަސް ފާހަގަކުރަމުން ދާއިރު ދިވެހި ރާއްޖޭގެ އިސްލާމީ އާޡާރީ ބިނާތައް ނައްތާލެވެމުންދާތީ މި ޖަމިއްޔާއިން ނިހާޔަތަށް ކަންބޮޑުވެއެވެ. މި ޖަމިއްޔާއިން ކަމާ ބެހޭފަރާތްތަކަށް ގޮވާލަނީ މިސްކިތްހުރި ސަރަހައްދު ކޮނުމުގެ މަސައްކަތް ކުރިއަށް ގެންދާއިރު ހެރިޓޭޖް ޑިޕާރޓްމަންޓުގެ ބެލެމުގެ ދަށުން އެ އިދާރާއިން އަންގާގޮތެއްގެ މަތިން މެނުވީ ކުރިއަށް ނުގެންދިއުމަށެވެ. މީގެކުރިންވެސް ތަޅާލައި އަލުން މިސްކިތް ބިނާކުރުރުމަށް ކޮނުނު ބައެއް ހިސާބު ތަކުން އަޘާރީ ތަކެތިފެނިފައި ވެއެވެ. މި ގޮތުން މައްޗަންގޮޅީ ބާ މިސްކިތް، މިހާރުގެ މަސްޖިދުލް ޒިކުރާ އަލުން ބިނާކުރުމަށް ކޮނުނު އިރު ގަދީމީ އާޘާރުތަކެއް ފެނިފައިވެއެވެ.
79/27 ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހުރި އާސާރީ ތަންތަނާއި ތަކެއްޗާއި ބެހޭ ގާނޫނާއި ޔުނެސްކޯގެ ކޮންވެންޝަން ކޮންސާރނިންގ ދަ ޕްރޮޓެކްޝަން އޮފް ވޯލްޑް ކަލްޗަރަލް އެންޑް ނެޗުރަލް ހެރިޓޭޖްގެ ދަށުންވެސް މިފަދަ އާޘާރީ ބިނާތަކަށް ސަރުކާރުން ހިމާޔަތްދޭންޖެހޭކަން މިފުރުސަތުގައި ފާހަގަކުރަމެވެ. މިގޮތުން އިސްވެދެންނެވުނު 79/27 ވަނަ ގާނޫނުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސަރަހައްދުގެ ތެރޭގައި ހުރި އާސާރީ ތަންތަނާއި ތަކެތި ރޫޅާ ހަލާކުކޮށް ގެއްލުންދިނުމަކީ މަނާކަމެއް ކަމުގައި ވަނީ ކަނޑައަޅާފައެވެ. އަދި އާސާރީ ތަންތަނަކީ، ރާއްޖޭގައި އުޅުނު ދިވެހިން ނުވަތަ ބެދޭސީންގެ ބަޔަކުވިޔަސް، ވޭތުވެދިޔަ ޒަމާނުގައި، އެއެއްޗެއްގެ ބޭނުންކޮށްފައިވި، އަދި އެއެއްޗަކުން ރާއްޖޭގައި އުޅުނުމީހުންނާއި އެމީހުންގެ ހަޔާތާއި ބެހޭގޮތުން އަލިއަޅުވައިދޭ ކޮންމެ އެއްޗެއް ކަމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވީ ހިނދު، ގާނޫނުގެ ތަރަހައިން ބޭރުން މި މިސްކިތް ތަޅާލި މައްސަލަ ބައްލަވާ ފިޔަވަޅުއެޅުއްވުމަށް ދިވެހި ފުލުހުންނަށާއި ޕްރޮސިކިއުޓާ ޖެނެރަލްގެ އޮފީހަށާއި ސަރުކާރުގެ ކަމާ ބެހޭ އެންމެހާ އިދާރާތަކުން މި ޖަމްޢިއްޔާއިން ގޮވާލަމެވެ. އަދި މިފަދަ ކަންތައް ތަކުރާވިޔަ ނުދިނުމަށްޓަކައި  ދިވެހިރާއްޖޭގެ އާޘާރީ ތަރިކަ ހިމާޔަތް ކުރުމާއި ބެހޭ ބިލް ވީ އެންމެ އަވަހަކަށް ފާސްކޮށްދެއްވުމަށް ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ގޮވާލަމެވެ.

"އަހަރެންނާއެކީފިހާރައެއްގައިއުޅުނުމީހަކުގެ ފައިގާ އެއްރެއަކު މީދަލެއް ދަތްއެޅީމާ އެމީހާ ފިސާރިބާރަށްދުވެފާހިގައްޖެ. އަހަރެންހީކުރީހޮސްޕިޓަލަށްދިޔައީކަމަށް. ހަމަކުޑައިރުކޮޅެއްފަހުން އަތުވެއްޖެ. އަހަރެންއަހައިފިން ކޮންތާކަށްހޭތިޔަދިޔައީ. އޭނާބުނީ މީހުންގައިގާ މީދާ ދަތްއަޅާފާ އޭތިދާނޭ މޫދުލޮނުބޯން ޢޭތިވިހަވެދާނެތީ. އެހެންވީމާ މީދާ މޫދުލޮނުބުއިމުގެކުރިން އެދަތްއެޅިތަން މޫދައްލައފިއްޔަކާ ވިހައެއްނުވާނޭ. އެހެންވެމިއައީފައިމޫދައްލާފައޭ. އޭނާއެއްވެސްބޭހެއްނުކުރޭ ހޮސްޕީޓަލަކަށްވެސްނުދޭ. ކަމެއްވާތީކީވެސްނޫޅޭ."

-

ޔާހުންބަރާ

ނަމއްކާރު

http://www.sun.mv/38392

އަޖައިބެއް ކަހަލަ ގޮތަކަށް ފަޅުވި ސުވަދުންމަތީ ގަން

"ސުވަދުންމަތި" އަކީ ހުވަދު އަތޮޅަށް އިހުގެ ދިވެހީން ކިޔައިއުޅުނު ނަމެވެ. ހުވަދު އަތޮޅުގެ ގަން ނުވަތަ ގދ. ގަމަކީ އައްޑޫ ކަނޑުގެ އުތުރުން ހުވަދު އަތޮޅުގެ ދެކުނު ދުނީގައި ހިމެނޭ އެންމެ ބޮޑު ރަށެވެ. މި ރަށަކީ އިހުގައި ރަނގަޅު އާބާދީއެއް އޮތް ރަށެކެވެ. ނަމަވެސް ބުނެވޭ ގޮތުގައި، މީގެ 200 ވަރަކަށް އަހަރު ކުރިން ވަރަށް ކުއްލި، ހައިރާން ވަނިވި ގޮތަކަށް މިރަށް ވަނީ ފަޅުވެފަ އެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގައި “ގަން” މިނަމުން ނަންދީފައިވާ ބޮޑެތި ތިން ރަށް އޮވެ އެވެ. މިއީ ހައްދުންމަތީ ގަމާއި، އައްޑޫ އަތޮޅު ގަމާއި، އަދި ހުވަދޫ އަތޮޅު ގަމެވެ. މި ދެންނެވި ތިން ރަށަކީ ވެސް، ދަނޑުވެރިކަން ކޮށް އުޅުނު، ބިން ބޮޑު މާރަށްރަށެވެ. އަދި ގިނަ މީހުންގެ އާބާދީއެއް އެވޭލާ ޒަމާނުގައި މިއިން ކޮންމެ ރަށެއްގައި އޮތެވެ. ދިވެހިރާއްޖެ އިސްލާމްވުމުގެ ކުރީގައި މި ތިން ރަށުގައި ވެސް ދިރިއުޅުނު މީހުންގެ ދީނަކީ ބުޑިޒަމް އެވެ. އެ ދީނުގެ އިމާރާތްތައް އެޒަމާނުގައި އެރަށުގައި އަޅައިފައި ހުރިކަމުގެ ހެކިތައް މިހާރުވެސް ފެންނަން އެބަ ހުއްޓެވެ. ފާހަގަކުރެވިފައިވާ ގޮތުގައި، ދިވެހިރާއްޖޭގައި، ބޮޑެތި ބުޑިސްޓު ދީނީ އެކުވެނިތައް މިފަދައިން އާރާސްތުކޮށްފައި ހުންނަނީ، ދަނޑުވެރިކަން ކުރަން ޖާގަ އޮންނަ ބޮޑެތި ރަށްރަށުގަ އެވެ.

ހުވަދޫ އަތޮޅު ގަމުގައި ވަރަށް ގިނަ ތަކެތި އެ ޒަމާނުގައި ހައްދާ އުޅުނެވެ. އަލްއުސްތާޛު މުޙައްމަދު އިބްރާހީމް ލުޠުފީ މިރަށާ ބެހޭ ގޮތުން ކުރައްވާފައިވާ ވަރަށް ފުރިހަމަ ދިރާސާއެއްގައި ލިޔުއްވާފައިވާ ގޮތުގައި، މިރަށަކީ:

"ހައްދާ އޮޅުއަލަ އާއި އޮށްޓަރު ދަނޑުވެރިކަމުން ހުވަދު އަތޮޅުގެ ތިން މަސް ދުވަހުގެ ‘ކާޑު’ ސަލާމަތް ކޮށްދިން ރަށެކެވެ. ކާށީގެ ރޮނގުން ރެޔާ ދުވާލު 1000 ކާށި ބިންމަތީގައި ޖެހޭ ރަށެކެވެ. އަދި ގިނައިން ވެލާއަރާ ރަށެއް ވެސް މެއެވެ. ގަން ފަޅުވުމުގެ ކުރީގައި އެރަށުގެ އާބާދީ ގިނަކަމުގެ މައްޗަށް ހެކި ލިބެ އެވެ. އަދި އެރަށުގެ މީހުންނަކީ އަމިއްލަ އޮޑިފަހަރުގައި ރާއްޖެ އިން ބޭރަށް ދަތުރުފަތުރުކުރި ތަނަވަސް ބައެއް ވެސް މެއެވެ. މަސައްކަތްތެރި ބައެއް ވެސް މެއެވެ."

އެވޭލާ ޒަމާނުގައި ހުވަދު އަތޮޅު ގަމުގައި މީހުން އުޅޭ އަށް އަވަށް އޮތެވެ. އަދި ރަށުގެ މީހުންނަކީ އެމީހުންގެ ދީނީ ކަންތައްތަކަށް ފަރުވާބަހައްޓައިގެން އުޅުނު ބައެއްކަން އެނގެނީ، މިއިން ކޮންމެ އަވަށެއްގައި ހަވިއްތައެއް ނުވަތަ އެހެން ވެސް ދީނީ ބިނާއެއް އަޅަފައި ހުރިކަމުންނެވެ. މިތަންތަނުގެ ހަލާކުވެފައިވާ ލިސާންތައް މިހާރުވެސް އެރަށުގައި ފެންނަން އެބަ ހުއްޓެވެ. މިރަށް އިސްލާންކުރެވުނީ ކޮން ދުވަސްވަރެއްގައި ކަމެއް އަދި ހޯދިފައެއް ނެތެވެ. ނަމަވެސް، އިސްދޫ ލޯމާފާނާއި ދަނބިދޫ ލޯމާފާނާއި އަދި ހައްދުންމަތީ ގަމު ލޯމާފާނުން ވެސް އެނގޭ ގޮތުގައި، ހައްދުންމަތީގެ ގިނަ ރަށްތައް އިސްލާމްކުރެވުނީ، މީލާދީން 12 ވަނަ ޤަރުނުގެ ފަހު ދިހައިގެ ތެރޭގައި ކަމަށް ވުމާ އެކު، ހުވަދު އަތޮޅު ގަން ވެސް އިސްލާން ކުރެއްވުނީ ގާތްގަނޑަކަށް އެދުވަސްވަރުގައި ކަމަށް ވުމަކީ ދުރުގައިވާ ކަމެއް ނޫނެވެ.

ގަމުގެ ރައްޔިތުން އިސްލާންވުމަށް ފަހު، އެރަށު އިރު އުތުރު އަވަށުގައި ކުރިން ބިނާކޮށްފައި ހުރި ބޮޑު ވޭރު ތަޅާލައިފައި، އެތާނގައި އެ ރަށުގެ ހުކުރު މިސްކިތް އިމާރާތްކުރި އެވެ. ލޯމާފާނުތަކުން އެނގޭ ގޮތުގައި، އެ ޒަމާނުގައި ރާއްޖޭގެ ރަސްރަސްކަލުން ރަށެއްގެ ރައްޔިތުން އިސްލާންކުރެއްވުމާ އެކުގައި، އެމީހުން އަޅުކަންކުރުމަށްޓަކައި ހުކުރުމިސްކިތް ވެސް ބިނާކޮށްދެއްވި އެވެ. ލުޠުފީ ލިޔުއްވާފައިވާ ގޮތުގައި އެރަށުގައި އަދިވެސް ފެންނަން ހުރި އެވޭލާ ޒަމާނުގެ މިސްކިތުގެ ތަރާގަނޑަށް ބަލާއިރު، އެއީ ވަރަށް ބޮޑު މިސްކިތެއްކަން އެނގެ އެވެ. އެ މިސްކިތުގައި ވަރަށް ބޮޑު ޤަބުރުސްތާނެއް ވެސް އޮތްކަން ފާހަގަކުރެއްވި އެވެ.

ހުވަދޫ އަތޮޅު ގަމުގައި މީހުން ދިރި އުޅުނު އިރު، އެ ރަށުގައި ސާޅީސް މިސްކިތް ހުރިކަމަށް ވެސް ލުޠުފީ ލިޔުއްވާފައިވެ އެވެ. ނަމަވެސް ލުޠުފީ އެތަން ދިރާސާ ކުރެއްވިއިރު، ފެނިވަޑައިގެންފައި ވަނީ އަށް މިސްކިތުގެ ތަރާގަނޑާއި 10 ޤަބުރުސްތާނު ކަމަށް ވިދާޅުވެފައި ވެއެވެ. އެރަށް އިތުރަށް ކޮށައި ސާފުކުރުމުން އަދިވެސް އިތުރު ތަންތަން ފެނިދާނެ ކަމަށް ލުޠުފީ ދެކިވަޑައިގެންނެވި އެވެ.

ހުވަދޫ އަތޮޅު ގަމުގައި ހުރި އާސާރީ ތަންތަނުގެ ތެރޭގައި އެރަށުގެ ހުކުރުމިސްކިތާ ދުރު ނޫން ހިސާބެއްގައި “ގަމު ކިއްލާ” ކިޔާ ތަނެއް އޮވެ އެވެ. ލުޠުފީ ވިދާޅުވެފައިވާ ގޮތުގައި، މި ތަނަކީ އައްޑޫ އަތޮޅު ހިތަދޫގެ އިރުއުތުރު މުލީގައި އޮންނަ “ކޯއްޓޭ” ކިޔާ ތަނާ އެއް ވައްތަރަކަށް އޮންނަ ތަނެކެވެ. ދިވެހި ތާރީޚުން އެނގޭ ގޮތުގައި، ޕޯޗުގީޒުންނާ ދުރަށް ވަޑައިގެން އުތީމު ތިންބެއިން ދުވަސްތަކެއް ވަންދެން ތިއްބެވި އެވެ. މިހެން ދިޔަ ދުވަސްތައް ހޭދަކުރެއްވީ ރާއްޖޭގެ ދެކުނުގައި ކަމަށް ވެސް ބައެއް ވާހަކަތަކުގައި ބުނެ އެވެ. ގަމުކިއްލާ އަކީ އެބޭފުޅުން ދެކުނަށް ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅުގައި ހެއްދެވި ތަނެއް ކަމަށް ވެސް ދުވަސްވީ ބައެއް މީހުން ބުނެ އުޅުނު ކަމަށް ވެއެވެ. އެޗް. ސީ. ޕީ. ބެލްގެ “މޮނޮގްރާފް” ގައި މި ދުވަސްވަރާ ބެހޭ ގޮތުން ލިޔުއްވާފައިވަނީ މި ގޮތުން އުތީމު ތިންބެއިން ޕޯޗުގީޒުންނާ ދެކޮޅަށް ކުރެއްވި “ގެރިއްލާ” ހަނގުރާމަ އަށް އަހަރު ދެމިއޮތް ކަމަށެވެ. ގަމު ހުކުރުމިސްކިތުގެ ޤަބުރުސްތާނުގެ ބައެއް ކަމުގައިވާ ގަމު ތުޑީ ޒިޔާރަތުގައި “އަލްފަޤީހު ޙުސައިން ބުނު ޢީސާ” ކިޔުނު، ވާދޫ ދަންނަކަލޭގެފާނުގެ ދަރިވަރެއްގެ މަހާނަ ހުރިކަމަށް ވެއެވެ. މުޙައްމަދު ތަކުރުފާނުލް އަޢުޡަމްގެ ރަސްކަމުގައި (1573-1585) ވާދޫ ދަންނަކަލޭގެފާނު ރާއްޖޭގައި އުޅުއްވިކަމަށް ތާރީޚު ހެކިދެ އެވެ. އެހެންކަމަށް ވާ ނަމަ، މުޙައްމަދު ތަކުރުފާނުލް އަޢުޡަމާއި އުތީމު ދަރިކޮޅުގެ ރަސްކަމުގެ ދުވަސްވަރު ގދ. ގަމުގައި މީހުން އުޅެފައިވާނެ ކަމަށް ލުޠުފީ ވިދާޅުވެފައިވެ އެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގައި ރަށްރަށް ފަޅުވުމަކީ ދޭތެރެދޭތެރެއިން ދިމާވެފައިވާ ކަންތަކެވެ. ނަމަވެސް ޢާއްމު ގޮތެއްގައި ރަށެއް ފަޅުވާން ދިމާވާ ސަބަބުތަކެއް ހުރެ އެވެ. ލުޠުފީ ލިޔުއްވާފައިވާ ގޮތުގައި، މި ސަބަބުތަކުގެ ތެރޭގައި، “އެރަށެއްގައި މީހުން އާލާނުވުމާއި، ބަނޑުވޭން (ކޮލެރާ) ޖެހި ރަށުގެ ގިނަ ބަޔަކު މަރުވެ ރަށް ނާމާން ވުމާއި، ކަށިވިދުރި ޖެހި މީހުން މަރުވުމާއި، ބޮލުވާރު ދައްކަން ދަތިވުމާއި، ރަށްގިރަމުން ގޮސް ރަށުގައި އުޅެވޭ ގޮތް ނެތުމާއި، ކުރީ ޒަމާނުގައި މަލާބާރީން އައިސް ފަސޭހައިން ލަފައި އުޅެވޭ ރަށްރަށް ލޫޓުވުމުންނާއި އަދި މިނޫން ވެސް ޝައިޠާނީ ބާރުތަކުން ރަށް ނާމާންވުމާއި، އެރަށަކަށް ކަނޑުން ‘ބޭރި’ އެރުމާއި މިފަދަ ކަންކަމުންނެވެ. (ބޭރިއަކީ ބޯކޮޅު މީހެއްގެ ސިފައިގައި ފަހަތުކޮޅު މަހެއްގެ ސިފައިގައި އޮންނަ އެއްޗެއް ކަމަށާއި، ރަށަށް އެރުމުން ރުއްގުޅިއެއްގެ ސިފައިގައި ބަދަލުވާ އެއްޗެއް ކަމަށް ބުނެވެ އެވެ.( އެފަދަ ކަންކަން ދިމާވުމުން ވަގުތީ ގޮތުން ރަށް ދޫކޮށް އެހެން ރަށަކަށް ހިޖުރަކުރުމަށް ފަހު ދުވަސް ގަނޑަކުން އެނބުރި ރަށަށް އަންނަ ގޮތް ވެސް ވެފައި އެބަ ހުއްޓެވެ. އަނެއް ބައި ފަހަރު އެހިޖުރަކުރި ރަށް ދިރިއުޅުމަށް ފަސޭހަ ރަށަކަށް ވެއްޖެ ނަމަ ދާއިމީ ގޮތަކަށް އެރަށެއްގައި ދިރިއުޅެމުން ގޮސްފައިވޭ މެ އެވެ.”

ލުޠުފީ ކުރެއްވި ދިރާސާ އިން ދައްކަ ގޮތުގައި، ގދ. ގަން ފަޅުވީ ހިޖުރީ ގޮތުން 1200 ވަނަ ޤަރުނުގެ ތެރޭގަ އެވެ. މީލާދީ ސަނަތުން މިއީ 1785 ވަނަ އަހަރާއި 1881 ވަނަ އަހަރާ ދެމެދުގެ ދުވަސްވަރެކެވެ. މި ރަށް ފަޅުވި ގޮތާ މެދު ދެކެވެނީ ވަރަށް ތަފާތު ވާހަކައެކެވެ. ލުޠުފީ ލިޔުއްވާފައިވާ ޢިބާރާތުން މި ވާހަކަ ދަންނަވާލަމެވެ:

"ގަން ފަޅުވި ގޮތާ މެދު ގދ. ގައްދު އާއި އަތޮޅުގެ އެހެން ރަށްރަށުގައި ދެކެވޭ ވާހަކައެއް އޮވެ އެވެ. އެއީވެސް ޙައިރާންކުރުވަނިވި ވާހަކައެކެވެ. އެވާހަކައަކީ ‘ގަން ފަޅުވީ އެއް ރެއެއްގެ ދަންވަރު ރަށުގެ ފުއްޓަރު ފަރާތުން ރަށަށް އެރި ބޮޑެތި ބުޅާތަކެއް (ބުޅަލުގެ ރަސްކަމެއް) ރަށަށް އެރުމާ އެކު ރަށުތެރެއަށް ފެތުރިގެން ދިޔަ އެވެ. އިރުއެރުމުގެ ކުރިން އެބުޅާތައް ރަށުގެ އަނެއް ފަރާތުން ފައިބައިގެން ދިޔައިރު ރަށުގައި ދިރިހުރި އެކަކު ވެސް ނެތެވެ. މަރުވެފައިވާ މީހެއްގެ ހަށިގަނޑު ވެސް ފެންނާކަށް ނެތެވެ. މިކަމުން ސަލާމަތްވީ ހަމަ އެންމެ މީހެކެވެ. އޭރު އޭނާ ހުރީ ދަތުރުވަރިއެއްގައި މާލެ ގޮސްފަ އެވެ."

ޙަސަން އަޙްމަދު މަނިކު 1990 ވަނަ އަހަރު ލިޔުއްވާފައިވާ “ޗޭންޖަޒް އިން ދަ ޓޮޕޮގްރަފީ އޮފް ދަ މޯލްޑިވްސް” މި ފޮތުގައި، މިވާހަކަ ކުރު ގޮތަކަށް ލިޔުއްވާފައިވެ އެވެ.

ލުޠުފީ ފާހަގަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި، ހުވަދު އަތޮޅުން މީހުން ފޭބި އެއްވެސް ރަށަކަށް ފަހުން މީހުން އެނބުރި ގޮސްފައެއް ނެތެވެ. އެބައެއްގެ އަޞްލު ރަށް ފަޅުކޮށްފައި އެހެން ރަށަކަށް ނުވަތަ ރަށްރަށަށް ހިޖުރަކުރި ނަމަވެސް، އެބައެއްގެ ދަރިކޮޅު އެހެން ރަށްރަށުން ފާހަގަކުރެވެ އެވެ. ނަމަވެސް، ހުވަދޫ އަތޮޅު ގަން ފަޅުވި ހާދިސާގައި، ކަންތައް ހިނގާފައިވަނީ މިއާ ވަރަށް ޚިލާފު ޙައިރާންވަނިވި ގޮތަކަށެވެ. ގަމުން ފޭބި އެއްވެސް މީހެއްގެ ދަރިކޮޅު، ކައިރީގައިވާ އެއްވެސް ރަށެއްގައި، އަދި އަތޮޅުގެ އެހެން ރަށެއްގައި ވެސް ނެތެވެ!

ގަން ފަދަ ބޮޑު މާ ރަށެއްގެ އެންމެން ކުއްލިއަކަށް ނެތިގޮސް، އެރަށް ފަޅުވުމަކީ ބުއްދިޔަށް ޤަބޫލުކުރުން ދަތި ކަމެކެވެ. ނަމަވެސް މިވާހަކައިގައި ކޮންމެވެސް “އޮއްޓަރެއް” ހުރި ކަމަށް ފަހަރުގައި ވެދާނެ އެވެ. އެހެނީ 1975 ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް ގަމަށް ބުޅާ ގެންދިޔުން އޮތީ މަނާވެފަ އެވެ. މިފަދައިން ކަމެއް މަނާވާނީ، އެފަދަ ފިޔަވަޅެއް އަޅުއްވަން ޖެހިވަޑައިގަންނަވާ ފަދަ ކަމެއް ހިނގައިގެން ކަމަށް ބެލެވިދާނެ އެވެ.

ލުޠުފީ ލިޔުއްވާފައިވާ ގޮތުގައި، ގައްދޫގެ ވަރަށް ގިނަ ބަޔަކު ވެސް އެވާހަކަ އެގޮތަށް ބުނެފައިވެ އެވެ. އެމީހުން ބުނާ ގޮތުގައި ރަށަށް ބުޅާ ގެންގޮސްފި ނަމަ ރަށުގައި “ދަރަ” ހިލި، ރަށް ނާމާންވާ ކަމަށްވެ އެވެ. އުދުހޭ އަލިގުޅަ އާއި ރަށުގެ އަތިރިމަތީގައި ކޮޅުކޮޅަށް ޙަރަކާތްތެރިވެ ކުޑަވެބޮޑުވާ އަލިގަނޑު ރޭގަނޑު ފެންނަ ކަމަށް ވެސް ބުނެ އެވެ. ގަމުގައި ދަނޑުވެރިކަން ކުރުމަށް ގޮސް އުޅޭ މީހުންނަށް ރަށުތެރޭން ނާމާން އަޑުއިވުމާއި، “ކަޅުހަންޑި” ފެންނަ ކަމަށް ބައެއް މީހުން ބުނެ އެވެ.

ގދ. ގަން ފަޅުވެ، އެރަށުގެ އާބާދީ އެކުގައި ގެއްލުނީ، މީގެ 200 ވަރަކަށް އަހަރު ކުރީގަ އެވެ. އެއިރު އެކަން ހިނގުމަށް ފަހުގައި ރަށް ހަމަ އޮތްގޮތަށް ފަޅަށް އޮތީ އެވެ. އެރަށް މިހާރު ފާހަގަކުރެވިފައި ވަނީ، ރަށުގައި ހުރި އާސާރީ ތަންތަނަށްޓަކަ އެވެ. ދުނިޔޭގެ ފެންވަރުގައި މަޝްހޫރު، ތޯރް ހަޔަޑާލްގެ އާކިއޯލޮޖިކަލް ޓީމު ވެސް އެރަށަށް ވަނީ ޒިޔާރަތްކޮށް ހޯދުންތައް ހޯދާފަ އެވެ. އަދި ދަންނަވާލަމެވެ. މިހާރު ގަމުގައި ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ބުޅާ އުޅެ އެވެ.

ނޯޓް: މަޢުލޫމާތު ހޯދާފައިވަނީ މުޙައްމަދު އިބްރާހީމް ލުޠުފީ ފަތްތޫރަ މަޖައްލާއަށް ލިޔުއްވާފައިވާ “ގދ. ގަން ފަޅުވުން” މި މަޒުމޫނުންނާއި، އެޗް. ސީ. ޕީ. ބެލްގެ “މޮނޮގެރާފް” އިންނާއި، ޙަސަން އަޙްމަދު މަނިކު 1990 ވަނަ އަހަރު ލިޔުއްވި “ޗޭންޖަޒް އިން ދަ ޓޮޕޮގްރަފީ އޮފް ދަ މޯލްޑިވްސް” މި ފޮތުންނެވެ.

ނަސީމާ މުހައްމަދު
30 މާޗް 2013 10:00

(Source: haveeru.com.mv)

ދިވެހިރާއްޖެއާއި ޗައިނާގެ ޒަމާންވީ ގުޅުންތައް

ދިވެހީންނަކީ ޒަމާނުއްސުރެ އިންޑިޔާ ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދުގައި އުޅޭ މީހުންގެ ތެރެއިން ކަނޑުމައްޗަށް އެންމެ ފަރިތަ އެއް ބަޔެވެ. މި ރަށްރަށުގެ އަހުލުވެރީންގެ ތެރެއިން، ކަނޑުމަތީ ދަތުރުފަތުރު އެންމެ ގިނައިން ކޮށްއުޅުނު މީހުންގެ ތެރޭގައި ދިވެހީން ހިމަނައިލެވޭ ކަމަށް ވެސް ދެންނެވިދާނެ އެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސަރަޙައްދުގެ ބޮޑުބަޔަކީ ކަނޑެވެ. މި ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދުގައި 26 ޤުދުރަތީ އަތޮޅުވެ އެވެ. ޖޯގްރަފީ ގޮތުން ރާއްޖޭގެ އެންމެ ބޮޑު ބަޔަކީ ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދު ކަމަށްވުމާ އެކު، ދިވެހީންނަށް އާދަވެފައިވަނީ ކަނޑުމަތީގެ ހުރިހާ ކަމަކަށް ހޭނިފައި ވުމަށެވެ. އެހެންކަމާ އެކު، ދިވެހީންނަށް މަޖުބޫރުވެފައިވަނީ ކުޅަދާނަ ދަތުރުވެރީންނަށް ވާށެވެ. ވަށައިގެންވާ މާސިންގާ ކަނޑަށް އަންނަ ބަދަލުތައް ރަނގަޅަށް ދަސްވެފައިވާ ބަޔަކަށްވުން ވެސް ދިވެހީންނަށް ލާޒިމްވެފައިވެ އެވެ.

ޖޯގްރަފީ ގޮތުން ބަލާއިރު، ދިވެހިރާއްޖެ އޮންނަނީ ދެކުނު އިރުމަތީ އޭޝިއާއަށާއި ދުރު އިރުމައްޗަށް، ހަވާދުގެ ބާވަތްތައް ހޯދަން ގޮސްއުޅުނު ނައުފަހަރު ދަތުރުކުރި މަގުގެ މެދެއްހާ ހިސާބުގަ އެވެ. މި މަގަށް ޢާއްމުކޮށް ކިޔައިއުޅުނީ “ހަވާދުގެ މަގެވެ.” (ސްޕައިސް ރޫޓް އެވެ). މި ދެންނެވި ހަވާދުގެ ބާވަތްތަކަކީ، ޔޫރަޕަށާއި މެދުއިރުމައްޗަށް ނުހަނު ބޮޑު އަގުގައި ވިއްކޭ ތަކެއްޗެވެ.

މި ވިޔަފާރިއަށް ދަތުރުކޮށް އުޅުނު ނައުފަހަރު، ފެނާއި ކާބޯތަކެތީގެ ބޭނުމުގައި ދިވެހިރާއްޖެ އަށް ވަރަށް ގިނައިން އައިސް ގޮސް އުޅުނެވެ. އަމަ އެ ފަދައިން މޫސުން ނުބައިވުމުން ވެސް، ރައްކާތެރިކަން ހޯދުމަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަށްރަށުގައި ބަނދަރުކޮށް އުޅުނެވެ. އެތައް ސަތޭކަ އަހަރެއްވަންދެން މި ފަދަ މުޢާމަލާތްތައް ހިނގަމުންދިޔުމުގެ ނަތީޖާއަކަށްވީ، ވިޔަފާރި ނައުފަހަރުގައި ދަތުރުކުރާ މީހުންނާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ އަހުލުވެރީންނާ ދެމެދުގައި ގާތް ގުޅުންތަކެއް އުފެދުމެވެ.

އިހު ޒަމާނުއްސުރެ ދިވެހިރާއްޖެ އަށް ގިނައިން ދަތުރުކޮށް އުޅުނު ބަޔަކަށް ޗައިނާގެ މީހުންވެ އެވެ. ޗައިނާ އަށް ދިވެހީން ކިޔައި އުޅުނީ “ސީނުކަރަ” އެވެ. ޗައިނާ އަށް ދިވެހީން ޚާއްޞަ ނަމެއް ކިޔައިއުޅުނު ކަމުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ދޭހަވަނީ، އިހު ޒަމާނުގެ ދިވެހީން ޗައިނާގެ ވަޒަންވެރީން ދަންނަ ކަމެވެ. އެނގިފައިވާ ގޮތުގައި ޗައިނާގެ މީހުންނާއި ދިވެހީންނާ ދެމެދުގައި ގުޅުންތައް ހިނގަމުންދާތާ 1300 އަހަރުވެއްޖެ އެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީޚު ލިޔުއްވި މުވައްރިޚުންނަށް ބޭރުގެ ލިޔުންތައް ލިބިވަޑައިގެންފައި ނުވާތީ، އަޅުގަނޑުމެންގެ ތާރީޚީ ލޔުންތަކުގައި މި ވާހަކަތައް ލިޔެވިފައި ނެތީ އެވެ. ޗައިނާ އާއި ދިވެހިރާއްޖެއާ ދެމެދުގައި އެތައް ޒަމާނެއް ވަންދެން ވިޔަފާރި ހިނގާފައިވާކަމަށް ހެކިދެނީ، ރާއްޖޭގެ ރަށްރަށުން ފެނިފައިވާ އަދި ފެންނަމުންދާ ޗައިނާގައި ހަދާފައިވާ ތަށިތަކުންނާއި، ބޭރުގެ ލިޔުންތެރީންގެ ލިޔުއްވުންތަކުންނެވެ. ރާއްޖޭގެ ތާރީޚަށް ބަލާއިރު، މީލަދީން 12 ވަނަ ޤަރުނުގެ ފަހުކޮޅުގައި ލިޔެފައިވާ އިސްދޫ ލޯމާފާނުގެ ލިޔުމުން، ޗައިނާ އިން ގެންނަ ފަށުވި ފޮތި، ގޭގޭގައި ދަމާއުޅުނުކަން އެނގެ އެވެ. މި ތަކެތި ދިވެހީންނަށް ލިބިފައިވަނީ ވިޔަފާރި ދަތުރުކުރަން ރާއްޖެ އައި ޗައިނާ މީހުން އަތުންނެވެ.

ޗައިނާގެ ނައުފަހަރު މެދުއިރުމައްޗަށް ދަތުރުކޮށް، އެ މީހުންގެ ތަށްޓާއި (ޕޯރސިލެއިން) އަދި އެހެނިހެން އުފެއްދުންތަކުގެ ވިޔަފާރި ހިންގާ އުޅުނުކަން ކިތަންމެ ރަނގަޅަކަށް އެނގެން އޮތް ނަމަވެސް، މި ތަކެތި މެދު އިރުމައްޗަށް ގެންދިޔަ މަގާ މެދު ޝައްކު އުފެދިފައިވެ އެވެ.

މަޝްހޫރު އާކިއޯލޮޖިސްޓް ޖޯން ކާޒްވެލް އަކީ މިކަން ދިރާސާކުރައްވަން މަސައްކަތްތަކެއް ކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. މީލާދީން 1970ގެ އަހަރުތަކުގެ ތެރޭގައި، ޗައިނާގައި ވަރަށް ކުރީ ޒަމާނެއްގައި ހަދާފައި ހުރި މިފަދަ ނޫކުލަ އާއި ހުދު ކުލައިން އުފައްދާފައިވާ އެތައް ސާމާނެއް ސޫރިޔާގެ ދިމިޝްޤުން އޭނާ ހޯއްދަވާފައިވެ އެވެ. ނަމަވެސް ޗައިނާ އިން ދިމިޝްޤަށް މި ތަކެތި ގެނައި ގޮތެއް އެނގިވަޑައެއް ނުގަތެވެ. މި މަޢުލޫމަތު ހޯއްދެވުމަށްޓަކައި ކާޒްވެލް ޤަޞްދުކުރެއްވީ، ޗައިނާ އިން މެދު އިރުމައްޗަށް ނާފަހަރު ކުރާ ދަތުރުގައި، ބަނދަރުކުރާނޭ ކަމަށް ފެންނަ ތަންތަނަށް ދަތުރުކުރައްވައި މަޢުލޫމާތު ހޯއްދެވުމަށެވެ.

މި މަސައްކަތް ފަށްޓަވައިގެން ފުރަތަމަ ބައްލަވާފައި ވަނީ ދުރުއިރުމަތީގެ ބައެއް ރަށްރަށާއި، ރަތް ކަނޑުގެ އައްސޭރީގެ ރަށްރަށާއި، ޚަލީޖް ފާރިސް އާއި އިރުމަތީ އެފްރިކާގެ ރަށްރަށެވެ. ނަމަވެސް އިންޑިޔާ ކަނޑުގެ ރަށްރަށެއް ބައްލަވާފައެއް ނެތެވެ.

ޕްރޮފެސަރ ކާޒްވެލް، 1974 ވަނަ އަހަރު، ލެބަނަންގައި ހުންނަ އެމެރިކަން ޔުނިވަސިޓީ އޮފް ބައިރޫތުގައި ލެކްޗަރާއެއްގެ މަޤާމުގައި ހުންނެވި އެވެ. އޭނާގެ ދަރިވަރުންގެ ތެރޭގައި ހިމެނުނު އެއް ދަރިވަރަކީ، ކޮން ރަށެއްގެ ކުއްޖެއްކަން އެނގިވަޑައިނުގަންނަވާ ކުއްޖެކެވެ.

އޭނާގެ ރަށާބެހޭ ގޮތުން ސުވާލުކުރެއްވުމުން، އެ ކުއްޖަކު ދެންނެވީ އޭނާއަކީ “މޯލްޑިވްސް”ގެ ކުއްޖެއް ކަމަށެވެ. ކާޒްވެލްގެ އަތްޕުޅުގައި ހުރި ޒާތުގެ ތަށިމުށީގެ ތަކެތި ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހުރޭތޯ އޭނާއާ ސުވާލުކުރެއްވުމުން، އެ ޠާލިބަކު އެރުވި ޖަވާބުން އެނގިވަޑައިގަތީ، އެއީ ވަރަށް ގިނައިން ރާއްޖެ އިން ފެންނަ ވައްތަރެއް ކަމެވެ. އަދި އެ ކުއްޖެއްގެ ގޭގައި ވެސް ޚާއްޞަ ދުވަސް ދުވަހު ޖާފަތް ތައްޔާރުކުރާއިރު، އެކަހަލަ ތަށި (ސީނު ތަށި) ބޭނުންކުރާ ކަމެވެ.

މި ވާހަކަ އޭނާ ދެންނެވުމުން، އިބްނު ބަޠޫޠާގެ ސަފަރުނާމާގައި ހުރި ވާހަކަތަކާއި، އެ މަޝްހޫރު ސައްޔާޙު ދިވެހިރާއްޖެ އަށް ވަޑައިގެންނެވިކަން ޕްރޮފެސަރު ހަނދުމަފުޅުވި އެވެ. އެހެންކަމާއެކު، ކާޒްވެލް ޤަޞްދުކުރެއްވީ، އިހު ޒަމާނުގައި ޗައިނާގެ ތަށިމުށި ދެކުނު އޭޝިޔާއަށާއި މެދު އިރުމައްޗަށް ގެނެސް އުޅުނު މަގަކާ ބެހޭ ގޮތުން އިތުރު މަޢުލޫމާތު ދިވެހިރާއްޖެ އިން ލިބެން ހުރިތޯ ބެއްލެވުމަށް، ރާއްޖެ އަށް ވެސް ދަތުރެއް ކުރެއްވުމަށެވެ. އޭނާ ފާހަގަކުރެއްވި ގޮތުގައި، ޖޯގްރަފީ ގޮތުން ދިވެހިރާއްޖެ އޮތީ ޗައިނާ އިން މެދުއިރުމައްޗަށް ދިޔުމަށް ހުޅަނގުގައިވާ ރަށްރަށަށް ދަތުރުކުރާ މަގުގަ އެވެ.

ޕްރޮފެސަރ ކާޒްވެލް އޭނާގެ ޢާއިލާގެ ބޭފުޅުން ގޮވައިގެން ރާއްޖެ އަށް ވަޑައިގަތީ، 1974މ. ވަނަ އަހަރުގެ މެދުތެރޭގަ އެވެ. މި ބޭފުޅުން ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހޭދަކުރެއްވި މަހެއްހާ ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅުން ވެސް، ދިވެހިރާއްޖެ އާއި ޗައިނާއާ ދެމެދުގައި މީލާދީން ނުވަ ވަނަ ޤަރުނާއި 19 ވަނަ ޤަރުނާ ދެމެދުގައި ހިނގާފައިވާ ވިޔަފާރީގެ ހެކިތައް ފެނިވަޑައިގަތެވެ.

މި ވިޔަފާރި އަށް ހެކިދެނީ އެކި ޒަމާނުގައި ޗައިނާގައި އުފައްދާފައިވާ ތަށިމުށި ދިވެހި ބިމުން ފެނުމުންނެވެ. އެނގިވަޑައިގަންނަވާނެ ފަދައިން، ތަށިމުށްޓަކީ، ފުނޑުފުނޑުވެފައިވީ ނަމަވެސް، ހަލާކުނުވެ ޒަމާނަށް ދެމިހުންނަ އެއްޗެކެވެ. އެހެންކަމާއެކު، އެތައް ސަތޭކަ އަހަރުވެފައިވާ އެތިއެތިކޮޅު ވެސް ވެއްޔާ އެކުވެފައި ހުއްޓަސް އެއިން މަޢުލޫމާތު ހޯދޭ ފެންވަރުގައި ހުރެ އެވެ.

ޕްރޮފެސަރ ކާޒްވެލްގެ ދިރާސާ އަށް ތަށިމުށީގެ ސާމްޕަލް ހޯއްދެވުމަށްޓަކައި، ސަލްޓަން ޕާކްގެ ތެރޭގައި ސައިންޓިފިކް އުޞޫލުން ތަންކޮޅެއް ކޮންނެވި އެވެ. މި ތަނުން ވެސް އެކި ޒަމާނުގައި އުފައްދާފައި ހުރި ޗައިނާގެ ތަށިމުށި ފެނިވަޑައިގަތެވެ. މީގެ އިތުރަށް މާލެ ތެރޭގެ އެކި މަގުމަގުން ނެންގެވި ވެލީގެ ސާމްޕަލްތަކެއް ވެސް ތަޙުލީލުކުރައްވަން ގެންދެވި އެވެ. މި ވެލީގައި ވެސް އެ ކަހަލަ ޗައިނާ ތަށިމުށީގެ އެތިއެތިކޮޅު ހުއްޓެވެ. މީގެ ތެރޭގައި މެދުއިރުމަތީގައި އުފައްދާ ވައްތަރުގެ ތަށިމުށްޓެއް ނެތެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެ އަށް ވަޑައިގަތުމަށް ފަހު، ޕްރޮފެސަރ ކާޒްވެލް ވަޑައިގަތި ސްރީލަންކާގެ ޖަފްނާ ސަރަޙައްދުގައި އޮންނަ މަންޓާއި އަށެވެ. މަންޓާއި އަކީ އޮޅުދޫ ކަރައިގެ (ސްރީލަންކާގެ) ހުޅަނގު އުތުރުގައި، އިންޑިޔާ އާއި އޮޅުދޫ ކަރައާ ދެމެދުގައި އޮންނަ “އެޑަމްސް ބްރިޖް” (އާދަމްގެފާނުގެ ފާލަން) ކިޔުނު، ބަރިއަކަށް ހުރި ކުދި ޖަޒީރާތަކާއި ފަރުތަކުން އުފެދިފައިވާ “ފާލަމެއް” ކައިރީގައި ޖަފްނާގައި އޮންނަ އާސާރީ ރަށެކެވެ.

މި ރަށުގެ ހުޅަނގު ފަރާތުގައި އޮންނަނީ ދެކުނު އިންޑިޔާ އެވެ. އިރުމަތީގައި އޮޅުދޫކަރައިގެ ޖެފްނާ އެވެ. އިންޑިޔާ އާއި ޖެފްނާއާ ދެމެދުގައި އޮންނަ ކަނޑުން ވެސް ނައުފަހަރު ދަތުރުކޮށް އުޅުނެވެ. މަންޓާއިގައި އޮންނަ އާސާރީ ސަރަޙައްދުގައި ސީނުކަރައިގެ ތަށިމުށްޓާއި މެދުއިރުމަތީގެ ތަށިމުށި ވެސް ހުއްޓެވެ. މި ހިސާބުން ފެނުނު ތަކެތީގެ ސަބަބުން ދޭހަވެފައި ވަނީ، އެވޭލާ ޒަމާނުގައި ލަންކާ އާއި އިންޑިޔާއާ ދެމެދުގައި އޮންނަ ކަނޑުން ޗައިނާގެ ނާފަހަރު ދަތުރުކޮށްއުޅުނު ކަމެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭން އެއްކުރެއްވި ހުރިހާ ތަށިމުށީގެ ސާމްޕަލްތައް ޕްރޮފެސަރު ކާޒްވެލް ދެއްވީ އިނގިރޭސި ވިލާތުގެ އޮކްސްފޯޑްގައި ހުންނަ އެޝްމޯލިއަން މިޔުޒިއަމްއަށެވެ. އެތާނގައި މި ތަކެތި ތަޙުލީލުކުރުމަށް ފަހު އެނގުނީ، އޭގައި ހިމެނެނީ މުޅީން ވެސް ޗައިނާގައި އުފައްދާފައި ހުރި ތަކެތި ކަމެވެ. އަދި އެ ތަކެތީގެ “އުމުރަށް”، ނުވަތަ އުފެއްދި ތާރީޚަށް ބަލާއިރު، މުޅީން ވެސް ހުރީ މީލާދީން 9 ވަނަ ޤަރުނާއި 19 ވަނަ ޤަރުނާ ދެމެދުގެ ތަކެތި ކަމެވެ.

މި ނަތީޖާ އިން ދޭހަވީ، މި ތަކެތި ދިވެހިރާއްޖެ އަށް މުޅީން ވެސް ގެނެސްފައި ހުރީ ޗައިނާ އިން މެދުއިރުމައްޗަށް އެ ދުވަސްވަރުގައި ކޮށްފައިވާ ދަތުރުތަކުގައި ކަމެވެ. ރާއްޖޭން ފެނިފައިވަނީ މުޅީން ވެސް ޗައިނާގެ ތަކެތިކަމުން އެނގުނީ، މި ނައުފަހަރު ޗައިނާ އިން ފުރައިގެން އައިސް އިންޑިޔާ ކަނޑުން ދަތުރުކުރި އިރު، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަށްރަށުގައި ޖައްސައި ވިޔަފާރިކުރި ކަމެވެ. އެ މީހުން ޗައިނާ އިން އައިސް އިންޑިޔާ ކަނޑަށް ވަނުމަށް ފަހުގައި ދަތުރުކޮށްފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖެ އަށް ކަމަށެވެ. (*

މި ދަތުރުކޮށްއުޅުނު މަގު ދައްކާފައިވާ ޗާޓެއް މި މަޒުމޫނާ އެކުގައި ހިމަނާފައިވާނެ އެވެ.) އެ މީހުން ރާއްޖެ އިން ފުރައިގެން ދަނީ ބޯފެނާއި ކާބޯތަކެތި އަރުވައިގެން ކަމެވެ. އިހު ޒަމާނުގައި ރާއްޖޭގައި މުޅީން ވެސް ކޮށްއުޅުނީ މުދަލަށް މުދާދޭ ވިޔަފާރި އެވެ. އެހެންކަމާ އެކު، ޗައިނާ މީހުން ވެސް އެ މީހުންގެ ނާފަހަރުގައި ފުރައިގެން އައިސް، ގަންނަން ބޭނުންވާ ތަކެތީގެ ބަދަލުގައި، ތަށިމުށިން ހަދާފައިވާ ހިފާގެންގުޅޭ ތަކެއްޗާއި، އެ ރަށުން ގެނެސްފައިވާ އެހެނިހެން ތަކެތި ވިއްކަނީ އެވެ.

ރާއްޖޭގެ ރަށްރަށުން ފެންނަ ތަށިމުށީގެ ތަށިތަކާއި ބޯތަށި ފަދަ ތަކެއްޗަކީ، އަގުގެ ބަދަލުގައި ދީފައިވާ ތަކެއްޗެވެ. ދިވެހިރާއްޖެ އަށް އަންނަ ދަތުރުވެރީން މި ގޮތަށް ގަންނަނީ ކާބޯތަކެއްޗާއި ބޯފެނެވެ. އެނގިފައިވާ ގޮތުގައި ހިކި މަހަކީ ވެސް ދަތުރުމަތީގެ ކެއުމަކަށް ޗައިނާ މީހުން ގިނައިން ހޯދާ އުޅުނު އެއްޗެކެވެ.

މީލާދީން 15 ވަނަ ޤަރުނުގައި ޗައިނާ ބަހުން ލިޔެ ކުރަހާފައިވާ ޗާޓަކުން ދައްކާފައިވާ ގޮތުގައި، ޗައިނާ އިން އިންޑިޔާ ކަނޑަށް ދަތުރުކުރާ ހުރިހާ މަގެއް ވެސް މިސްރާބު ޖަހާފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖެއަށެވެ. ދެކުނު އިންޑިޔާ އާއި ޚަލީޖު ފާރިސް އާއި ރަތް ކަނޑާއި އިރުމަތީ އެފްރިކާއާ ދިމާއަށް އެ މަގުތައް ކަފިވެގެންދަނީ ދިވެހިރާއްޖެއާ ހިސާބުންނެވެ. އެހެން ކަމާއެކު ލަފާކުރެވެނީ، އިންޑިޔާ ކަނޑުގައި ދަތުރުކުރި ސީނު ކަރައިގެ ވަރަށް ގިނަ ނައުފަހަރު އާދަކޮށް ރާއްޖެ އަށް އައިސް ގޮސް ހެދިކަމަށެވެ.

މި ހުރިހާ ކަންކަމަށް ބަލާއިރު، އެ ޒަމާނުގައި ދިވެހިރާއްޖެއަކީ އެކަހެރިކޮށް އޮންނަ، މީހުންނަށް ނޭނގޭ ޤައުމެއްކަމަށް ބުނެވޭކަށް ނެތެވެ. އިންޑިޔާ ކަނޑު ހުރަސްކޮށް ދަތުރުކުރި ކޮންމެ ބަޔަކަށް ވެސް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޚަބަރު އެނގިފައިވާ ކަމަށްވެ އެވެ. އެއީ، މޫސުން ނުބައިވެގެން، ރައްކާތެރި ބަނދަރެއްގެ ބޭނުންޖެހިގެން، ނުވަތަ ފެނާއި ކާބޯތަކެތި އަރުވަންވެގެން ނަމަވެސް، އެކި ސަބަބުތަކަށްޓަކައި ވަރަށް ގިނަ ދަތުރުވެރިން ދިވެހިރާއްޖެ އަށް އައިސްފައިވެ އެވެ. ރާއްޖޭގެ ފަރުތަކާއި ގިރިތަކަށް ރައްކާތެރިވުމުގެ ގޮތުން އެކަނި ނަމަވެސް، އިންޑިޔާ ކަނޑުގެ އެ ޒަމާނުގެ ދަތުރުވެރީންނަށް ރާއްޖޭގެ މައުލޫމާތު ވަނީ އެނގިފަ އެވެ.

ނޯޓް: މި ލިޔުމުގައި ހިމެނިފައިވާ މައިގަނޑު މައުލޫމާތު ހޯދާފައިވަނީ “ދަ އިންޑިއަން އޯޝަން އިން އެންޓިކުއިޓީ” މަޖައްލާގައި ޖޯން ކާޒްވެލް ލިޔުއްވާފައިވާ މަޒުމޫނު “ދަ އެކްސްކެވޭޝަން އޮފް މެންޓާއި” އިންނެވެ.

ނަސީމާ މުހައްމަދު
05 ނޮވެމްބަރ 2011 09:46
image

(Source: haveeru.com.mv)

ހުކުރު މިސްކިތުގެ ގާތައް މުގުރާލުން: ދުނިޔެ ވެސް އިހުސާސްކުރާނެ ބޮޑުވެގެންވާ ގެއްލުމެއް

  • ހުކުރު މިސްކިތުގެ މަހާނަގާތައް ސުންނާފަތިކޮށްފައި: މިއީ ހަމައެކަނި ދިވެހިން އިހުސާސްކުރާނެ ގެއްލުމެއް ނޫން. —ހަވީރު ފޮޓޯ: ނަސްރުﷲ ސޯލިހު

މިދިޔަ ބުރާސްފަތި ދުވަހުގެ ރޭ، މާލޭ ހުކުރު މިސްކިތުގެ މަހާނާ ގާތައް ތަޅައި ސުންނާފަތިކޮށް ބިމާ ހަމަކޮށްލި ހާދިސާވީ ވަރަށް ހައިރާންކަން ލިބުނު އަސަރުކުރިވި ކަމަކަށެވެ. ހުކުރު މިސްކިތަކީ 1984 ވަނަ އަހަރު އިސްލާމީ މަރުކަޒު ހުޅުވުމާ ހަމަ އަށް، ރާއްޖޭގެ އެންމެ ބޮޑު މިސްކިތެވެ. ތިން ސަތޭކަ ފަންސާސް ތިން އަހަރުވެފައިވާ، ހުކުރު މިސްކިތާއި އެ މިސްކިތާ ގުޅިފައިވާ މުންނާރާއި ގަބުރުސްތާނާއި ޒިޔާރަތްތަކާއި މަހާނަތަކަކީ ދިވެހި ތާރީހުގެ އެކި ދުވަސްވަރާ ލާމެހިފައިވާ ތަނެކެވެ. ދިވެހިންގެ އެންމެ އަގު ބޮޑު އެއް ތަރިކަ އެވެ.

މި ތާރީހީ މި މިސްކިތާއި މަގުބަރާތަކާއި މަހާނަގާތަކަކީ ދުނިޔޭގެ އާސާރީ ތަންތަނުގެ ލިސްޓް ނުވަތަ ވޯލްޑް ހެރިޓޭޖް ލިސްޓްގައި ވަގުތީ ގޮތުން ހިމަނާފައިވާ ތަންތަނެވެ. އެ ލިސްޓުގައި އެ ތަން ދާއީމީކުރުމުގެ މަސައްކަތް މިހާރު ވެސް އެބަ ހިނގަ އެވެ. ގާތައް ތަޅައި ސުންނާފަތިކޮށްލީ މި ވަގުތު އެ ކަމާ ބެހޭ ޔުނެސްކޯގެ ވަފުދެއް ވެސް ރާއްޖޭގައި އުޅެނިކޮށެވެ. އެހެންކަމުން މިއީ ދިވެހިން އިހުސާސްކުރާނެ ގެއްލުމެއްގެ އިތުރުން ދުނިޔެ ވެސް އިހުސާސްކުރާނެ ގެއްލުމެކެވެ. މިހާރު ވެސް ރާއްޖެ އަންނަ ޓޫރިސްޓުން ވަރަށް ގިނައިން ޒިޔާރަތްކުރާ ތަނަކަށްވާތީ މިއީ ރާއްޖޭގެ ތާރީޚާއި ސަގާފަތަށް ޝައުގުވެރިވާ ޓޫރިސްޓުންނަށް ވެސް ލިބޭ އުނިކަމަކަށްވާނެ އެވެ.

"އެ [ޔުނެސްކޯގެ] ބޭފުޅުން ވެސް ތިއްބަވަނިކޮށް މި ކަމެއް މި ހިނގީ. މިކަމުގެ ސަބަބުން އިޝޫތަކެއް ނުކުންނާނެ ކަމަށް އެ ބޭފުޅުން ވެސް ވިދާޅުވި." ގައުމީ މަރުކަޒުގެ ތަރިކައާ ބެހޭ ސެކްޝަނުގެ އެސިސްޓެންޓް ޑިރެކްޓަރު އަހުމަދު ތޮލާލް ވިދާޅުވި އެވެ.

ހުކުރު މިސްކިތް ބިނާކޮށް ނިންމެވީ، އައް ސުލްތާން އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރުގެ ރަސްކަމުގައި މީލާދީން 1656 ވަނަ އަހަރުގެ ތެރޭގަ އެވެ. ހުކުރު މިސްކިތުގެ މުންނާރު ބިނާކުރެއްވީ ވެސް ހަމަ އެ ރަދުންގެ ރަސްކަމުގައި މީލާދީން 1675 ވަނަ އަހަރުގެ ތެރޭގަ އެވެ.

ހުކުރު މިސްކިތުގެ މަހާނަގާތައް ތަޅާލުމުގެ ހާދިސާގައި އެ ތަނުގައިވާ ޒިޔާރަތްތަކަށް އެއްވެސް ގެއްލުމެއް ނުލިބި ދިޔަކަމުގައި ވިޔަސް އަޖައިބު އަންތަރީސްވާ ފަދަ ރީތި، އަދި ތާރީހުގެ އެތައް ސަފުހާއެއް ހިމެނޭ މަހާނާގާތަކުގެ ތެރެއިން 90 ގާވަނީ މުޅިން ހަލާކުކޮށްލާފަ އެވެ.

"މިއިން ކޮންމެ ގަލަކަށް ލިބުނު ގެއްލުމަކީ ފޫނުބެއްދޭނެ ބޮޑު ގެއްލުމެއް،" ގައުމީ މަރުކަޒު ހިންގެވުމާ ހަވާލުވެ ހުންނެވި އިސް ވެރިޔާ މުހައްމަދު ތޯރިގު ވިދާޅުވި އެވެ.

މި މައްސަލަ ފުލުހުން ތަހުގީގުކުރަމުން އަންނާތީ ހަލާކުކޮށްލާފައިވަނީ ސީދާ ކޮން ގާތަކެއްކަން ކަނޑައަޅައި ތަފުސީލާއެކު ބަލައިލެވިފައި ނުވާ ކަމަށް ގައުމީ މަރުކަޒުން ބުނެ އެވެ.

"ބަލާ ބެލުމަކަށް ހިއެއް ނުވޭ ވަކި ބެލުންތަކެއް ބަލައިގެން ހަލާކުކުރީ ކަމަކަށް. ރެންޑަމްކޮށް އެކި ދިމަދިމާ އިން ހަލާކުކޮށްފައި ހުރީ. ހީވަނީ ފައިންޖަހާފައި ހުރިހެން،" ތޮލާލު ވިދާޅުވި އެވެ.

ހުކުރު މިސްކިތަށް ދަމު ނަމާދަަށް ގޮސް އުޅޭ މީހަކު ނަން ޖަހަން އުޒުރުވެރިވެ ބުނީ، މަހާނަގާތައް ތަޅައިލީ ބުރާސްފަތި ދުވަހުގެ ރޭ ދަންވަރު، އެ ތަނަށް ވަދެ އުޅުނު މަސްތުވެފައި ހުރި މީހެއް ކަމަށެވެ.

އޭނާ ބުނީ އެރޭ 45: 2 ގައި އޭނާ މިސްކިތަށް އަރައި ނަމާދުކުރަނިކޮށް އިރުއިރުކޮޅާ އަޑެއް އިވިގެން ބެލިއިރު ޒުވާން ފިރިހެން ކުއްޖަކު ޑަންލޮޕް ފާޓާއެއް ހިފައިގެން މިސްކިތުގެ މިންބަރަށް އަރާ އެ ފާޓާ އިން ވަސް ބަލަން އިން ކަމަށެވެ.

"އަޅުގަނޑު ވެސް ބިރުން ދުރުގައި ހުއްޓާ މިސްކިތް ފޮޅާ މީހާ އައިސް، އެ ކުއްޖާ މިސްކިތުން ނެރުމުން ގޮސް ވަނީ މަހާނަތަކުގެ ތެރެއަށް. އެތާނގައި އެއް ފައި މައްޗަށް އަނެއް ފައި ލައިގެން ދެވޭ ނުދެވޭއެއް ނޭނގި އުޅުނީ. ސިފައިން ވެސް އައި ފުލުހުން ވެސް އައި. ފުލުހުން އޭނާ ހިފެހެއްޓި ވެސް މެ." އޭނާ ބުންޏެވެ.

ބައެއް މީހުން ބުނާ ގޮތުގައި މި ކަމަކީ މަހާނަތަކާއި ޒިޔާރަތްތަކުގެ ރަމްޒަކީ ބިދުއައެއްކަމަށް ދެކޭ ބައެއްގެ ފަރާތުން ގަސްދުގައި ދިން ހަމަލާއެއް ކަމަށެވެ. އަދި އެހެން މީހަކު ބުނީ މިއީ ބަޔަކު މީހުން “މަހާނަ މައްޗަށް މަޑިއަކަށް ޖެހުން” ކަމަށެވެ. މަހާނަ މައްޗަށް މަޑިއަކަށްޖެހުމޭ ބުނެ އުޅެނީ، މީހެއްގެ ބާރު ހުރި ދުވަހު އެ މީހާގެ ކުރިމަތީގައި ކަމެއްކޮށްލަން ނުކެރި ހުރުމަށް ފަހު، ބާރު ކެނޑުމުން ބަދަލު ހިފުމުގެ ގޮތުން ކުރާ ކަންތައްތަކަށެވެ.

މިއީ ސިޔާސީ ގޮތުން އޭނާ ބުނާ އެއްޗެއް ކަމަށްވިއްޔާ އޭނާ ބުނި ބަހުގެ މާނައަކީ މިއީ ކުރީގައި އޮތް ސަރުކާރަށް ޖެހި ގޮމެކޭ އެވެ. އަނެއް ގޮތަކީ އެއްވެސް އެއްޗެއް ނޭނގި ހުރެ މަހާނަގާތައް ތަޅައިލުމާއި މި މުހާވަރާއާ ގުޅުވައިލުމެވެ.

ދެކެވޭ ހުރިހާ ވާހަކައެއްގެ މައްޗަށް ބަލާއިރު މި ކަމުގައި އޮޅުންތަކެއް އެބަހުއްޓެވެ. މަސްތުވެގެން އުޅުނު މީހަކު ވެސް އެދާ ބާރުމިނުގައި އެކި ދިމަދިމާ އިން 90 ގާ ފުނޑުފުނޑުކޮށްފާނެ ހެއްޔެވެ؟ ދީނީ ހަރުކަށި ވިސްނުމެއް ގެންގުޅޭ މީހަކު ވެސް މިއީ ކޮށްފާނެ ކަމެއް ހެއްޔެވެ؟

ހުކުރު މިސްކިތަކީ މާލޭގެ އެންމެ ހައި ސެކިއުރިޓީ ޒޯނުގެ މެދުގައި ހުރި ސެކިއުރިޓީ “ލޯތައް” އަމާޒުވާ ގޮތަށް ހުރި ތަނެކެވެ. މުލީއާގޭ ބަޑި ބުރުޒުތަކަށާއި ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ބަޑި ބުރުޒުތަކަށާއި ސިފައިންގޭ ބަޑި ބުރުޒުތަކުގައި ފޯރި އަށް ތިބޭ ސިފައިންނަށް އެ ތަންތަން ވަރަށް ރީއްޗަށް ފެންނަ ގޮތަށް ހުރި ތަނެކެވެ. އެއާއެކު ސަލާމަތީ “ލޯތައް” ކަމަށްވާ ސެކިއުރިޓީ ކެމެރާތަކަށް ވެސް އެ މަންޒަރު ރިކޯޑުވެފައި ހުންނާން ވާނެ އެވެ. މިއިން “ލޮލަކަށް” އެ ތަން ފެނިފައި ނެތުމީ ހައިރާންވާ ކަމެކެވެ.

މިހާތަނަށް ފުލުހުން ހަމަ އެކަނި ބުނެފައިވަނީ “ބެލެން ހުރި ހުރިހާ އެންގަލަކުން މައްސަލަ ބަލަމުންދާ” ކަމަށެވެ. މިކަމާ ގުޅިގެން އެއްވެސް މީހަކު ހައްޔަރުކޮށްފައިނުވާ ކަމަށެވެ.

ހުކުރު މިސްކިތު ގަބުރުސްތާނުގައި، އިސްކަންދަރު ރަސްގެފާނާއި ދޮންބަންޑާރަ އިން އަދި ކަނބާ އައިސާ ފަދަ ބޭފުޅުންގެ މަގުބަރާތައްވެ އެވެ. މުޅި އެ ހުކުރު މިސްކިތާއި މަހާނަތަކުގެ ބޮޑު ބަޔަކީ ހިރިގަލެވެ. ހިރިގަލަކީ ކިތަންމެ ގިނަ ދުވަހު ދެމިހުރި ކަމުގައި ވިޔަސް ވަރަށް ފަސޭހައިން އެހާ އަވަހަށް މުގުރޭ، ބިނދޭ އެއްޗެކެވެ. ވައްޓާލައިފިނަމަ ޖަހައިފިނަމަ ފަޅިފަޅިވެގެންދެ އެވެ. ދުމާއި ވަޔާއި ހިރަފުހަކީ ހިރިގަލުގެ ވަރަށް ބޮޑު އަދާވަތްތެރިއެކެވެ. އެހެންކަމުން ދުމާއި ހިރަފުހުން ހުކުރު މިސްކިތުގެ މަހާނަގާތައް ވަރަށް ބޮޑަށް ބަލިކޮށްލާފައިވާތާ ކިތަންމެ ޒަމާނެކެވެ. އެހެން ހުއްޓާ ފައިން ޖަހައި ހުރިހާ ގަލެއް ބިމާ ހަމަކޮށްލުމުން އެ ގެއްލުން ރަނގަޅުކުރުމަކީ ވާނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. ގާތަށް އަލުން ހުރި ގޮތަށް ހެދިއަސް ކުރީގެ ރީތިކަމެއް ނާންނާނެ އެވެ.

"ރީސްޓޯކުރުމުގެ މަސައްކަތް ވަރަށް އަވަހަށް ކުރާނަން. އެހެން ނަމަވެސް ކުރީ ހުރި ގޮތެއް ނުގެނެވޭނެ. ގާކޮޅެއް މަދުވިޔަސް އެ ފިލްކުރަންޖެހޭނީ ކޮންމެވެސް އެހެން ގޮތަކުން. މީގެ އިތުރުން އެ ކުރެހުންތަކަށް ވެސް އުނިކަން އަންނާނެ،" ތޮލާލު ވިދާޅުވި އެވެ.

މި ކަމުގައި ރާއްޖެ އަށް މި ވަގުތު އޮތް އެންމެ ބޮޑު ގެއްލުމަކަށްވާނީ ދުނިޔޭގެ ހެރިޓޭޖް ލިސްޓުގައި ހުކުރު މިސްކިތުގެ ނަން ދާއިމީކުރުމަށް އޮތް ފުރުސަތަށް ހުރަހެއް އެޅުމެވެ.

"އަޅުގަނޑުމެންގެ އެންމެ ބޮޑު ކޮންސާނަކީ [ކަންބޮޑުވުމަކީ] އެއީ. ހެރިޓޭޖް ތަނަކަށް މިފަދަ ބޮޑު ގެއްލުމެއް ދިނީމާ މި ފެންނަނީ މީހުންގެ ބަސް ނޭހުމުގެ ތެރެއިން އަންނަން ފެށި އެހެން ކަމެއް. މިއަކީ ގައުމީ މަރުކަޒުގެ އަދި ސަރުކާރުގެ އެއްޗެއް ނޫން. މިއީ ގައުމީ ތަރިކައެއް،" ތޮލާލު ވިދާޅުވި އެވެ.

މިހާރުވެސް ހުކުރު މިސްކިތް ވަގުތީ ގޮތުން ހެރިޓޭޖް ލިސްޓުގައި އޮތުމުން މިއީ ހަމައެކަނި ދިވެހިންގެ ހާއްސަ ތަނެއް ވެސް ނޫނެވެ. މުޅި ދުނިޔޭގައި ވެސް ހާއްސަ ތަނެކެވެ. މިފަދަ ހުރިހާ ސަބަބުތަކަކަށްޓަކައި މި ކަމުގައި މައްސަލަތަކެއް ފެންމަތިވެގެން އަންނާނެ އެވެ.

އާދަމް ހަލީމް
ހަވީރު ޑެއިލީ، 06 މެއި 2009 00:00

ހުކުރު މިސްކިތް ހެރިޓޭޖް ލިސްޓުގައި ދާއިމީކުރަން ކެނޑިނޭޅި މަސައްކަތްކުރާއިރު މީހުންގެ ފަރާތުން ލިބިދާނެ ފިޒިކަލް ގެއްލުމަކީ ހުކުރު މިސްކިތުގެ ނޮމިނޭޝަންގައި ހިމެނޭ ކަމެއް ވެސް ނޫނެވެ. ނަމަވެސް މި މައްސަލަ ނުކުތުމުން މި ކަމާ ބެހޭ ގޮތުން ރާއްޖޭން އަޅާނެ ފިޔަވަޅު ދުނިޔެ އަށް ނުވަތަ ޔުނެސްކޯ އަށް ދައްކައިދޭން ޖެހޭނެ އެވެ.

"އެހެން ނޫނީ ރާއްޖޭގެ ނޮމިނޭޝަން ގަބޫލުކުރުން ވާނީ ވަރަށް ދަތި ކަމަކަށް،" ތޮލާލު ވިދާޅުވި އެވެ.

ދުނިޔޭގެ އާސާރީ ލިސްޓުގައި ހިމަނާ ތަނެއް ނަމަ އެ ތަނެއްގެ ވަށައިގެން ވަކި ސަރަހައްދެއް ހުސްކޮށް ބާއްވަންޖެހެ އެވެ. އެހެން ނެތް ހާލަތުގައި ވެސް ހުކުރު މިސްކިތަށް އެ ޝަރަފު ލިބި އެކަން ދާއިމީކުރަން މަސައްކަތްކުރަނިކޮށް ދިން ގެއްލުމަކީ ބޮޑުވެގެންވާ ގެއްލުމެކެވެ. ދުނިޔޭގެ ފެންވަރުގައި ފާހަގަކޮށް ބަލަހައްޓާ ތަރިކައިގެ ލިސްޓަށް ވަގުތީ ގޮތުން ވިޔަސް ހުކުރު މިސްކިތާއި އެ ތަނާ ގުޅިފައިވާ އެންމެހާ ތަންތަނާއި ވަޅު ފަދަ ތަންތަން އެރީ ސަބަބެއް އޮވެގެނެވެ.

(Source: haveeru.com.mv)